Gece çalışması: İş Kanunu'na göre 7,5 saat sınırı, vardiya kuralları ve ücret
İş Kanunu md. 69'a göre gece, en geç 20.00'de başlayıp en geç 06.00'ya kadar süren ve 11 saati geçmeyen dönemdir. İşçilerin gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayıyla aşılabilir. Kanunda genel bir gece zammı oranı yoktur; zam varsa sözleşmeden veya toplu iş sözleşmesinden gelir.
Güncellendi:
Gece çalışması nedir?
Çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en geç 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla 11 saat süren dönemdir. Bir vardiyanın yalnızca bu aralığa düşen kısmı gece çalışması sayılır. Örneğin 16.00–24.00 vardiyasında gece çalışması 20.00–24.00 arası, yani 4 saattir.
| Kural | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Gece dönemi | En geç 20.00–06.00, en çok 11 saat | İş Kanunu md. 69 |
| Azami süre | Gece çalışması 7,5 saati geçemez | md. 69, Postalar Yönetmeliği md. 7 |
| İstisna | Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saat aşılabilir | Postalar Yönetmeliği md. 7 |
| Vardiya değişimi | Gece postasında en çok bir çalışma haftası, sonraki hafta gündüz postası; iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir | md. 69, Postalar Yönetmeliği md. 8 |
| Vardiyalar arası dinlenme | Posta değiştirilirken en az 11 saat dinlenme | Postalar Yönetmeliği md. 9 |
| 18 yaş altı | Gece çalıştırılamaz | md. 73, Postalar Yönetmeliği md. 5 |
7,5 saat sınırı ve fazla mesai
Gece çalışmasının 7,5 saati geçmemesi kuraldır. Yargıtay, gece 7,5 saati aşan çalışmanın, haftalık 45 saat aşılmasa bile fazla çalışma olarak ücretlendirilmesi gerektiğini kabul eden kararlar vermiştir. İki yöntem (haftalık 45 saat ve gece 7,5 saat) farklı sonuç verirse işçi lehine olan uygulanır; iki yöntemin sonuçları toplanmaz.
Örnek: Bir güvenlik görevlisi 19.00–07.00 arası 12 saatlik nöbet tutuyor ve 1 saat mola kullanıyor. 20.00–06.00 arası gece dönemine düşen fiili çalışma yaklaşık 9 saattir; 7,5 saati aşan kısım fazla çalışma olarak değerlendirilebilir. Özel güvenlikte yazılı onayla 7,5 saat aşılabilse de bu, aşan sürenin ücretlendirilmesine ilişkin tartışmayı ortadan kaldırmaz. Hesaplama için fazla mesai hesaplama rehberine bakın.
Gece çalışmasında Yargıtay içtihatları ayrıntılıdır ve olaya göre değişir. Vardiya planınızı ve ücretlendirmeyi bir iş hukuku uzmanıyla gözden geçirin.
Gece zammı zorunlu mu?
4857 sayılı İş Kanunu'nda gece çalışması için genel bir zam oranı öngörülmemiştir. Gece zammı, iş sözleşmesi, işyeri yönetmeliği veya toplu iş sözleşmesiyle kararlaştırılır. Birçok toplu iş sözleşmesi gece saatleri için yüzde olarak bir ek ödeme öngörür; işyerinizde uygulanan sözleşmeyi kontrol edin.
Ücret açısından şu ayrımlar önemlidir:
- Gece saatleri (sözleşmede zam varsa): yalnızca 20.00–06.00 arasına düşen süre.
- Gece 7,5 saati aşan süre: Yargıtay uygulamasında fazla çalışma, %50 zamlı.
- Haftalık 45 saati aşan süre: fazla çalışma, %50 zamlı (md. 41).
- Ulusal bayram ve genel tatilde gece çalışması: ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret (md. 47).
Vardiya düzeni ve sağlık kontrolleri
Gece ve gündüz çalışılan, nöbetleşe postaların kullanıldığı işlerde işçi en çok bir çalışma haftası gece postasında çalıştırılır, sonraki hafta gündüz postasına geçer. Yönetmelik iki haftalık nöbetleşmeye de izin verir. Posta değişiminde işçi en az 11 saat dinlendirilmeden yeniden çalıştırılamaz.
24 saat içinde kural olarak en az üç posta çalıştırılır; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde iki posta da mümkündür. Gece postalarında çalışacak işçilerin işe başlamadan önce sağlık muayenesinden geçirilmesi ve bu muayenenin belirli aralıklarla tekrarlanması gerekir.
Kadın işçilerin gece çalıştırılmasına ilişkin ayrı bir yönetmelik vardır; gebelik ve doğum sonrası dönemlerde gece çalışması sınırlanır.
Kayıt neyi göstermeli?
Gece çalışmasında yalnızca toplam süre yetmez. Kayıt şunları ayrı ayrı gösterebilmelidir:
- Vardiyanın gerçek başlangıç ve bitiş saati.
- 20.00–06.00 arasına düşen gece saatleri.
- Gece 7,5 saati ve haftalık 45 saati aşan süreler.
- Molalar ve vardiyalar arası dinlenme (en az 11 saat).
- Gece postası haftaları ve gündüze geçiş.
QRtimetrack, giriş ve çıkışı sunucu saatiyle kaydeder, gece saatlerini ve fazla saatleri otomatik ayırır ve Excel, CSV veya PDF olarak verir. Vardiya sonrasında kalan çalışan, işyerinde olduğunu QR kod ve fotoğrafla onaylar. Gece nöbetleri için güvenlik görevlisi takibi, geç kapanan işletmeler için restoran personel takibi sayfalarına bakın.
Sık sorulan sorular
Gece çalışması saat kaçta başlar?
İş Kanunu md. 69'a göre gece en geç 20.00'de başlar ve en geç 06.00'ya kadar sürer; her halde en çok 11 saattir. Vardiyanın yalnızca bu aralığa düşen kısmı gece çalışması sayılır.
Gece en fazla kaç saat çalışılabilir?
Kural olarak 7,5 saat. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayı alınarak 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Yargıtay, 7,5 saati aşan gece çalışmasının fazla çalışma olarak ücretlendirilmesi gerektiğini kabul eden kararlar vermiştir.
Gece zammı yasal bir hak mı?
Hayır, İş Kanunu genel bir gece zammı öngörmez. Gece zammı iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesinde kararlaştırılırsa ödenir. Fazla çalışma ve genel tatil ücretleri ise gece de kanundan doğan haklardır.
Sürekli gece vardiyasında çalışmak mümkün mü?
Nöbetleşe posta uygulanan işlerde işçi en çok bir çalışma haftası gece postasında çalışır, ardından gündüz postasına geçer; iki haftalık nöbetleşme de mümkündür. Sürekli gece çalışması kurallara aykırı olabilir.
18 yaşından küçükler gece çalışabilir mi?
Hayır. 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin sanayiye ait işlerde gece çalıştırılması yasaktır; Postalar Yönetmeliği de 18 yaş altındakilerin gece postalarında çalıştırılmasını yasaklar.