Fazla mesai hesaplama: saatlik ücret, %50 zam, yasal sınırlar ve adım adım örnekler
Fazla mesai, haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve her saati normal saat ücretinin %50 fazlasıyla, yani 1,5 katıyla ödenir (4857 sayılı İş Kanunu md. 41). Aylık ücretli bir çalışanın saatlik ücreti genellikle brüt ücretin 225'e bölünmesiyle bulunur. Yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırılabilir ve çalışanın yazılı onayı gerekir.
Güncellendi:
Kanun fazla mesai hakkında ne diyor?
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | İş Kanunu md. 41 |
| Ücret | Her saat için normal saat ücreti × 1,5 | md. 41, Yönetmelik md. 4 |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmedeki haftalık süre 45 saatin altındaysa, 45 saate kadar olan kısım × 1,25 | md. 41, Yönetmelik md. 4 |
| Serbest zaman | Ücret yerine, fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dk (fazla sürelerle çalışmada 1 saat 15 dk); 6 ay içinde kullandırılır | md. 41, Yönetmelik md. 6 |
| Yıllık sınır | En çok 270 saat | md. 41, Yönetmelik md. 5 |
| Onay | İşçinin yazılı onayı; sözleşme yapılırken veya ihtiyaç doğduğunda | Yönetmelik md. 9 |
| Belge | Fazla çalışma saatlerini gösteren, imzalı nüshası özlük dosyasında saklanan belge | Yönetmelik md. 10 |
Haftalık süre denkleştirme ile farklı dağıtılıyorsa (md. 63), bir haftada 45 saati aşan saatler iki aylık ortalama 45 saati geçmedikçe fazla çalışma sayılmaz. Günlük çalışma ise hiçbir durumda 11 saati aşamaz.
1. adım: saatlik ücreti bulun
Türkiye'de aylık ücret 30 gün üzerinden hesaplanır. Haftalık 45 saat, 6 iş günü ve hafta tatili dikkate alındığında uygulamada aylık 225 saat (30 gün × 7,5 saat) esas alınır:
Saatlik ücret = Aylık brüt ücret ÷ 225
Örnek: Aylık brüt ücreti 45.000 TL olan bir çalışanın saatlik ücreti 45.000 ÷ 225 = 200 TL'dir. Fazla mesai saat ücreti 200 × 1,5 = 300 TL olur. Günlük veya saatlik ücretle çalışanlarda doğrudan sözleşmedeki ücret esas alınır.
Fazla çalışma ücreti brüt tutardır; gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primleri buradan kesilir. Net tutar için bordronuzu mali müşavirinize hazırlatın. Örnekteki ücret yalnızca hesaplamayı göstermek içindir.
2. adım: fazla saatleri kayıttan sayın
Fazla çalışma haftalık hesaplanır: haftada fiilen çalışılan süreden ara dinlenmeleri çıkarın, 45 saati aşan kısım fazla çalışmadır.
| Gün | Giriş | Çıkış | Mola | Çalışılan |
|---|---|---|---|---|
| Pazartesi | 08:00 | 19:00 | 1 saat | 10 saat |
| Salı | 08:00 | 19:00 | 1 saat | 10 saat |
| Çarşamba | 08:00 | 18:00 | 1 saat | 9 saat |
| Perşembe | 08:00 | 19:00 | 1 saat | 10 saat |
| Cuma | 08:00 | 18:00 | 1 saat | 9 saat |
| Cumartesi | 09:00 | 13:00 | 15 dk | 3 saat 45 dk |
| Toplam | 51 saat 45 dk |
Bu haftanın ücreti: 6,75 × 300 TL = 2.025 TL brüt fazla mesai. Hesap ancak giriş, çıkış ve molalar doğru kaydedildiyse doğrudur. Yuvarlanmış “08:00–18:00” satırları, gerçek fazla mesaiyi ya gizler ya da şişirir.
3. adım: ücret mi, serbest zaman mı?
Çalışan isterse fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanabilir: her fazla saat için 1 saat 30 dakika. Yukarıdaki örnekte 6,75 saat fazla çalışma, 10 saat 7,5 dakika serbest zamana karşılık gelir. Serbest zaman, fazla çalışmanın yapıldığı tarihten itibaren altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücret kesilmeden kullandırılır.
Fazla sürelerle çalışma: Sözleşmede haftalık 40 saat kararlaştırılmışsa, 40 ile 45 saat arasındaki her saat %25 zamlı (1,25 kat), 45 saatin üstü %50 zamlı (1,5 kat) ödenir.
Ücrete fazla mesainin dahil olduğu sözleşmelerde Yargıtay, yıllık 270 saatin aylık karşılığı olan 22,5 saate kadar fazla çalışmanın ücrete dahil sayılabileceğini, bunu aşan kısmın ayrıca ödenmesi gerektiğini kabul etmektedir. Sözleşmenizi hukuk danışmanınıza kontrol ettirin.
Hafta tatili, bayram ve gece: özel durumlar
- Ulusal bayram ve genel tatil (md. 47): Bu günlerde çalışan işçiye, o günün ücretine ek olarak çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir.
- Hafta tatilinde çalışma: Kanunda açık bir oran yoktur; Yargıtay bu çalışmayı fazla çalışma olarak değerlendirip %50 zamlı ücretlendirilmesi gerektiğini kabul etmektedir.
- Gece çalışması (md. 69): Gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez. Yargıtay, haftalık 45 saat aşılmasa bile gece 7,5 saati aşan sürenin fazla çalışma olarak ücretlendirilmesi gerektiğini kabul eden kararlar vermiştir. Bkz. gece çalışması.
- Gece zammı: İş Kanunu'nda genel bir gece zammı yoktur; varsa iş sözleşmesinden veya toplu iş sözleşmesinden gelir.
Kimlere fazla mesai yaptırılamaz?
- 18 yaşını doldurmamış işçiler.
- Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar.
- Sağlık durumu nedeniyle fazla çalışamayacağı raporla belgelenen işçiler.
- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler.
- Sağlık kuralları bakımından günde en çok 7,5 saat çalışılması gereken işlerde ve yer altı ile su altında yapılan işlerde çalışanlar.
Ayrıntılı liste Fazla Çalışma Yönetmeliği md. 7 ve 8'dedir. Olağanüstü hallerde ve zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışmaya ilişkin özel kurallar da (md. 42 ve 43) bulunur.
Fazla mesai kayıttan otomatik hesaplansın
QRtimetrack giriş, çıkış ve molaları kaydeder; çalışma programınıza göre fazla mesaiyi, hafta sonu saatlerini ve gece saatlerini kendisi ayırır. Mesai bitiminden sonra kalan çalışan, işyerinde olduğunu QR kod ve fotoğrafla onaylar; onay yoksa vardiya sonunda otomatik çıkış yapılır. Böylece yalnızca gerçekten yapılan fazla mesai sayılır.
- Haftalık ve aylık fazla saatler çalışan bazında.
- Ay kapanışında çalışan saatlerini telefondan onaylar; onay raporda görünür.
- Excel, CSV veya PDF olarak mali müşavire gönderim.
Yasal çerçevenin tamamı için İş Kanunu'nda çalışma süresi kaydı rehberine bakın. Aktif çalışan başına aylık 1,99 €, en az 9,95 € (vergiler hariç); 7 gün ücretsiz, kart gerekmez.
Sık sorulan sorular
Fazla mesai zammı yüzde kaç?
Haftalık 45 saati aşan her saat için normal saat ücretinin %50 fazlası, yani 1,5 katı ödenir. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altındaysa, sözleşme süresi ile 45 saat arasındaki saatler %25 zamlı ödenir. Toplu iş sözleşmesi daha yüksek oran öngörebilir.
Yılda en fazla kaç saat fazla mesai yapılabilir?
Yılda en fazla 270 saat. Ayrıca günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. 270 saat bir yasak sınırdır; aşılan saatlerin ücreti yine ödenir ama işveren idari para cezası riskiyle karşılaşır.
Çalışan fazla mesaiyi reddedebilir mi?
Evet. Fazla çalışma için çalışanın yazılı onayı gerekir. Onay verilmişse çalışan bunu 30 gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Olağanüstü haller ve zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışma için ayrı kurallar vardır.
Saatlik ücret neden 225'e bölünerek bulunuyor?
Aylık ücret 30 gün için ödenir ve haftalık 45 saat, 6 iş günüyle günde 7,5 saate karşılık gelir. 30 × 7,5 = 225 saat. Bu, Yargıtay ve uygulamada yerleşik kabul gören hesaplama yöntemidir.
Fazla mesai ücreti zamanaşımına uğrar mı?
Evet, ücret alacakları için zamanaşımı 5 yıldır. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Bu nedenle işverenin giriş-çıkış kayıtlarını en az beş yıl erişilebilir tutması önemlidir.
Fazla mesaiyi kim ispatlar?
Fazla çalışma yaptığını kural olarak çalışan ispatlar; ödemenin yapıldığını ise işveren. Yargıtay, işyerinin giriş-çıkış kayıtlarını, puantajları ve imzalı bordroları önemli delil sayar. Yazılı delil yoksa tanık beyanlarına başvurulur. Doğru kayıt her iki taraf için de tartışmayı kısaltır.